Ảnh minh họa

Đối với thực tiễn công tác kiểm sát, Nghị quyết là căn cứ quan trọng để Kiểm sát viên đánh giá toàn diện tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, hậu quả xảy ra, thái độ khai báo, bồi thường, khắc phục hậu quả và các yếu tố khác có liên quan. Từ đó, Viện kiểm sát có cơ sở vững chắc hơn khi xem xét việc phê chuẩn, quyết định truy tố, luận tội, đề nghị mức hình phạt, kiểm sát bản án và xem xét kháng nghị nếu việc áp dụng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ không đúng pháp luật.  

Một điểm đáng chú ý là Nghị quyết đã hướng dẫn rõ trường hợp quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt theo khoản 1 Điều 54 Bộ luật Hình sự thì số tình tiết giảm nhẹ phải nhiều hơn số tình tiết tăng nặng từ 02 tình tiết trở lên, trong đó phải có ít nhất 02 tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 51. Quy định này giúp việc áp dụng Điều 54 chặt chẽ hơn, tránh tình trạng vận dụng quá rộng hoặc thiếu căn cứ. Bên cạnh đó, nội dung Nghị quyết không chỉ giải thích nội hàm, hướng dẫn áp dụng cụ thể từng tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ mà còn đưa ra nguyên tắc áp dụng trong một số trường hợp có sự giao thoa giữa tình tiết định tội, định khung, tăng nặng và giảm nhẹ.

Tuy nhiên, quá trình áp dụng nội dung hướng dẫn của Nghị quyết trong t rường hợp người phạm tội có nhiều tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong đó có tình tiết vừa là tình tiết định khung, vừa là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự hiện nay còn có khó khăn, vướng mắc, cụ thể như sau:

Khoản 2 Điều 5 Nghị quyết nêu rõ:

“ Điều 5. Việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp

…

2. Trường hợp người phạm tội có nhiều tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong đó có tình tiết vừa là tình tiết định khung, vừa là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự thì áp dụng như sau:

a) Trường hợp tình tiết định khung đồng thời là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại  khoản 1 Điều 52 của Bộ luật Hình sự  mà không cùng một khoản định khung của điều luật thì áp dụng tình tiết định khung cao nhất và các tình tiết còn lại không coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự;

b) Trường hợp tình tiết định khung đồng thời là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại  khoản 1 Điều 52 của Bộ luật Hình sự  mà trong cùng một khoản định khung của điều luật thì chỉ áp dụng 01 tình tiết định khung và các tình tiết còn lại không coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự;

c) Trường hợp bị cáo có nhiều tình tiết định khung hình phạt, Tòa án phải căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, số lượng tình tiết định khung, số lượng tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự để quyết định hình phạt.

…”

Đối với việc hướng dẫn áp dụng các trường hợp người phạm tội có nhiều tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự trong đó có tình tiết vừa là tình tiết định khung, vừa là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự theo nội dung tại điểm (a) và điểm (b) nêu trên đang có mâu thuẫn với thực tiễn áp dụng pháp luật hiện nay. Ví dụ tình huống giả định:

Xuất phát từ nguyên nhân mâu thuẫn nhỏ nhặt, trong 02 ngày 01/9/2026 và 16/9/2026, Nguyễn Văn A đã tìm gặp, chặn đường và thực hiện hành vi dùng tay chân đánh, gây thương tích cho Nguyễn Văn B. Kết quả giám định tỷ lệ tổn thương cơ thể của B do hành vi cố ý gây thương tích của A gây ra ngày 01/9/2026 là 08%, ngày 16/9/2026 là 09%. Hành vi cố ý gây thương tích của A có tính chất côn đồ. Bản thân A là người đang có 02 tiền án, đã tái phạm, chưa được xóa án tích mà lần này lại tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội do cố ý nên lần phạm tội này thuộc trường hợp “Tái phạm nguy hiểm” .

Như vậy, trong trường hợp này Nguyễn Văn A phạm tội “Cố ý gây thương tích” với 03 tình tiết vừa là tình tiết định khung, vừa là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, cụ thể: Tình tiết “phạm tội có tính chất côn đồ” theo quy định tại điểm i khoản 1 Điều 134 BLHS; tình tiết “phạm tội 02 lần trở lên” và “tái phạm nguy hiểm” theo quy định tại điểm c, d khoản 2 Điều 134 BLHS.

Theo nội dung hướng dẫn tại điểm (a) khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP thì tình tiết “phạm tội có tính chất côn đồ” là tình tiết định khung thấp hơn nên không áp dụng và cũng không coi là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Chúng tôi thống nhất với nội dung quan điểm này. Tuy nhiên nội dung tại điểm (b) khoản 2 Điều 5 Nghị quyết hướng dẫn đối với 02 tình tiết còn lại là “phạm tội 02 lần trở lên” và “tái phạm nguy hiểm” trong cùng một khoản định khung khoản 2 của điều luật thì chỉ áp dụng 01 tình tiết định khung chưa phù hợp.

Thực tiễn quá trình giải quyết các vụ án hình sự hiện nay, rất nhiều bị can, bị cáo phạm tội với nhiều tình tiết định khung trong cùng một khoản của điều luật (trong đó có trường hợp các tình tiết định khung này cũng là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự như trường hợp nêu trên). Nếu chỉ áp dụng 1 tình tiết định khung sẽ gây khó khăn trong việc đánh giá toàn diện tính chất, mức độ của hành vi phạm tội. Mâu thuẫn với nội dung hướng dẫn tại điểm (c) khoản 2 Điều 5 Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP.

Trên đây là một số nội dung trao đổi nghiệp vụ của đơn vị trong thực tiễn áp dụng Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP ngày 30/9/2025 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao , rất mong nhận được ý kiến góp ý và nhận định của các đồng chí đồng nghiệp trong Ngành./.