Bài viết trao đổi nghiệp vụ: Nhận diện hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao dưới góc độ áp dụng Điều 304 BLHS

Trong thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự, việc xác định trách nhiệm hình sự đối với hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao đang đặt ra nhiều vấn đề cần được thống nhất trong nhận thức và áp dụng. Đặc biệt, sau khi Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024 có hiệu lực, việc áp dụng Điều 304 Bộ luật Hình sự năm 2015 đối với loại hành vi này đã xuất hiện những cách hiểu khác nhau, đòi hỏi cần được làm rõ cả trên phương diện lý luận và thực tiễn.

1. Vấn đề đặt ra từ quy định mới của pháp luật chuyên ngành

Theo quy định tại điểm d khoản 2 Điều 2 Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ năm 2024, một nguyên tắc có tính chất nền tảng được xác lập: “Dao có tính sát thương cao khi sử dụng với mục đích xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người trái pháp luật thì được coi là vũ khí quân dụng.”

Quy định này cho thấy việc xác định tính chất “vũ khí quân dụng” của dao không phải là yếu tố bất biến mà phụ thuộc vào mục đích sử dụng trong từng trường hợp cụ thể. Đây là cơ sở pháp lý trực tiếp để xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 304 Bộ luật Hình sự năm 2015.

2. Cấu thành tội “sử dụng trái phép vũ khí quân dụng” nhìn từ đặc thù của dao

Đối với hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao, việc xác định cấu thành tội phạm theo Điều 304 cần được đặt trong mối quan hệ giữa ba yếu tố:

Thứ nhất, về công cụ: Dao phải thuộc danh mục dao có tính sát thương cao theo quy định tại Thông tư số 75/2024/TT-BCA ngày 15/11/2024 của Bộ Công an. Đây là dấu hiệu mang tính điều kiện.

Thứ hai, về hành vi “sử dụng”: Khái niệm “sử dụng” cần được hiểu là việc đưa vũ khí vào trạng thái hoạt động nhằm thực hiện một mục đích nhất định, không đồng nhất với hành vi chỉ mang theo hoặc cất giữ.

Thứ ba, về mục đích sử dụng (yếu tố quyết định): Mục đích sử dụng dao để xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người là dấu hiệu pháp lý có tính quyết định trong việc cấu thành tội phạm theo Điều 304 Bộ luật Hình sự.

Điểm đáng lưu ý là pháp luật không đặt ra yêu cầu bắt buộc phải có hậu quả xảy ra, mà chỉ cần chứng minh được ý chí tấn công thông qua hành vi cụ thể.

3. Nhận diện hành vi “sử dụng” trong các trường hợp cụ thể

Từ cách tiếp cận nêu trên, trong thực tiễn có thể phân định như sau:

(1) Trường hợp đã thực hiện hành vi tấn công: Dùng dao đâm, chém, tấn công trực tiếp. Dù không gây thương tích do nguyên nhân khách quan thì vẫn được xác định là hành vi “sử dụng” vũ khí quân dụng trái phép.

(2) Trường hợp uy hiếp, truy đuổi nhằm tấn công: Cầm dao rượt đuổi, khống chế, đe dọa trực tiếp. Nếu có căn cứ xác định mục đích tấn công thì hành vi này cũng thuộc phạm vi “sử dụng”.

(3) Trường hợp không cấu thành hành vi “sử dụng”: Chỉ mang theo dao, không có hành vi hướng tới việc xâm phạm, chưa đủ cơ sở xác định là hành vi sử dụng vũ khí quân dụng.

4. Tranh luận về việc sử dụng cán dao, sống dao

Trong thực tiễn, khi đối tượng không sử dụng lưỡi dao mà dùng cán dao hoặc sống dao để tác động đến người khác, đã phát sinh những cách hiểu khác nhau.

Quan điểm thứ nhất cho rằng: Không phải cứ cầm dao là đã sử dụng “tính sát thương cao” của dao; nếu chỉ dùng cán hoặc sống dao, thể hiện ý thức hạn chế nguy hại, thì về bản chất không phải là sử dụng vũ khí quân dụng.

Quan điểm khác lại nhấn mạnh: Khi dao đã thuộc danh mục có tính sát thương cao thì bản thân nó đã mang tính chất vũ khí quân dụng; việc sử dụng bộ phận nào không làm thay đổi bản chất pháp lý của công cụ.

Thực chất, sự khác biệt giữa hai cách hiểu này nằm ở trung tâm đánh giá: một bên đặt trọng tâm vào cách thức sử dụng và ý thức chủ quan; bên kia đặt trọng tâm vào tính chất pháp lý sẵn có của công cụ.

Từ góc độ áp dụng pháp luật hiện hành, có thể thấy: Việc xác định hành vi có cấu thành tội theo Điều 304 hay không không thể chỉ dựa vào bản thân công cụ, mà phải đặt trong mối quan hệ với mục đích sử dụng và cách thức thực hiện hành vi.

Do đó, trong trường hợp người thực hiện hành vi sử dụng cán dao hoặc sống dao với biểu hiện rõ ràng nhằm hạn chế mức độ nguy hại, không hướng tới việc khai thác đặc tính sát thương cao của dao, thì cần được xem xét thận trọng khi áp dụng Điều 304 Bộ luật Hình sự.

5. Những lệch chuẩn cần khắc phục trong thực tiễn áp dụng

Qua thực tiễn kiểm sát, có thể nhận diện một số khuynh hướng áp dụng chưa phù hợp cần được làm rõ:

Thứ nhất, gắn trách nhiệm hình sự với hậu quả xảy ra: Một số trường hợp chỉ xem xét xử lý theo Điều 304 khi đã có thương tích hoặc thiệt hại cụ thể. Cách tiếp cận này thực chất đã đồng nhất dấu hiệu cấu thành tội phạm với hậu quả, trong khi Điều 304 Bộ luật Hình sự năm 2015 là tội phạm có cấu thành hình thức. Việc đòi hỏi hậu quả không những không có cơ sở pháp lý mà còn làm thu hẹp phạm vi điều chỉnh của điều luật, bỏ lọt những hành vi nguy hiểm đã thể hiện rõ ý chí xâm hại.

Thứ hai, áp dụng theo hướng hình thức, chỉ dựa vào công cụ: Có trường hợp chỉ cần xác định đối tượng sử dụng dao thuộc danh mục là mặc nhiên áp dụng Điều 304 mà chưa làm rõ mục đích sử dụng. Cách hiểu này tuy “an toàn” về mặt hình thức nhưng lại thiếu căn cứ về bản chất, dễ dẫn đến việc hình sự hóa những hành vi chưa thực sự đạt đến mức độ nguy hiểm mà điều luật hướng tới điều chỉnh.

Thứ ba, đánh giá chưa đầy đủ hành vi “sử dụng”: Trong một số vụ việc, các hành vi như truy đuổi, uy hiếp, chuẩn bị tấn công bằng dao chưa được nhìn nhận đúng mức, dẫn đến không xác định là hành vi “sử dụng”. Ngược lại, có trường hợp lại đồng nhất mọi hành vi liên quan đến dao với hành vi “sử dụng vũ khí quân dụng”. Cả hai khuynh hướng này đều xuất phát từ việc chưa phân tích đầy đủ mối quan hệ giữa hành vi và mục đích, dẫn đến hoặc bỏ lọt tội phạm, hoặc xử lý chưa chính xác.

6. Kết luận

Việc áp dụng Điều 304 Bộ luật Hình sự năm 2015 đối với hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao không thể tiếp cận theo hướng hậu quả, cũng không thể dừng lại ở việc nhận diện công cụ, mà phải xuất phát từ bản chất của hành vi thông qua mục đích sử dụng.

Nói cách khác, chỉ khi làm rõ được người thực hiện hành vi đã sử dụng dao với ý chí xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người thì mới có cơ sở xác định đúng phạm vi điều chỉnh của điều luật. Việc xác định đúng tiêu chí “mục đích sử dụng” chính là ranh giới giữa xử lý đúng pháp luật và xử lý hình thức; giữa không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật áp dụng pháp luật mà còn là yêu cầu bảo đảm tính chuẩn mực, thống nhất trong hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử trong giai đoạn hiện nay.

Trên đây là quan điểm của tác giả từ góc độ nghiên cứu và thực tiễn kiểm sát đối với việc áp dụng Điều 304 Bộ luật Hình sự năm 2015 trong các vụ án có hành vi sử dụng dao có tính sát thương cao. Vấn đề này hiện vẫn còn có những cách hiểu khác nhau trong thực tiễn, do đó rất cần tiếp tục được trao đổi, làm rõ nhằm thống nhất nhận thức và áp dụng pháp luật. Tác giả mong nhận được ý kiến trao đổi của bạn đọc và đồng nghiệp để tiếp tục hoàn thiện cách tiếp cận, góp phần nâng cao chất lượng công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử./.

Trần Mạnh Cường - Phó Trưởng phòng 2 VKSND tỉnh